📌 Định nghĩa ngắn
Dạy học phân hóa (differentiated instruction) là cách tiếp cận sư phạm mà giáo viên điều chỉnh linh hoạt nội dung, quy trình, sản phẩm học tập và môi trường lớp học để phù hợp với sự khác biệt cá nhân về trình độ nhận thức, hứng thú và phong cách học tập của người học.
📖 Giải thích chi tiết
Dạy học phân hóa (tiếng Anh: Differentiated Instruction) là phương pháp giáo dục được nhà sư phạm Carol Ann Tomlinson (Đại học Virginia, Hoa Kỳ) đề xuất và phổ biến rộng rãi từ những năm 1990. Giáo viên không áp dụng một khuôn mẫu duy nhất cho cả lớp mà chủ động điều chỉnh bốn yếu tố: "cái gì được dạy" (nội dung), "bằng cách nào" (phương pháp), "thể hiện ra sao" (sản phẩm) và "trong điều kiện nào" (môi trường lớp học) để mỗi học sinh đều tiếp cận kiến thức theo cách phù hợp nhất. Nguyên tắc này hoàn toàn phù hợp với Điều 7, Luật Giáo dục 2019: phương pháp giáo dục phải "phù hợp với đối tượng giáo dục" và phát huy tính "tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo" của người học.
Dạy học phân hóa được triển khai theo ba chiều cơ bản: phân hóa theo trình độ sẵn sàng (readiness - học sinh đã biết gì và có thể làm gì), theo hứng thú (interest - học sinh thích học điều gì) và theo phong cách học tập (learning profile - học sinh tiếp nhận kiến thức theo cách nào). Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 (ban hành kèm theo Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, sửa đổi bởi Thông tư 17/2025/TT-BGDĐT) đã quán triệt tinh thần này qua yêu cầu "tiếp cận cá nhân, phát triển phẩm chất và năng lực người học" - đây chính là cơ sở phương pháp luận quan trọng để giáo viên vận dụng dạy học phân hóa. Trên lớp, giáo viên có thể sử dụng các kỹ thuật: nhóm linh hoạt, nhiệm vụ theo mức độ (tiered tasks), hợp đồng học tập, trung tâm học tập, sơ đồ Venn, bảng KWL...
Về mặt pháp lý, dạy học phân hóa phải gắn liền với hệ thống đánh giá phù hợp. Thông tư 20/2018/TT-BGDĐT (22/8/2018) yêu cầu giáo viên "lựa chọn phương pháp, hình thức tổ chức dạy học phù hợp với đối tượng học sinh" (lưu ý: chuẩn nghề nghiệp GV chỉ có một văn bản duy nhất là 20/2018). Các thông tư đánh giá học sinh - Thông tư 27/2020/TT-BGDĐT (Tiểu học) và Thông tư 26/2020/TT-BGDĐT (THCS, THPT) - đều hướng tới đánh giá sự tiến bộ của chính học sinh qua nhiều hình thức (quan sát, hồ sơ học tập, sản phẩm học tập), không so sánh học sinh với nhau, phù hợp tinh thần dạy học phân hóa. Công văn 3280/BGDĐT-GDTrH (2020) cũng nhấn mạnh dạy học "phù hợp với đối tượng", khuyến khích phân hóa trong lớp để không học sinh nào bị bỏ lại phía sau.
💡 Ví dụ thực tế
- Môn Toán lớp 5: Khi dạy bài "Phân số thập phân", giáo viên thiết kế 3 mức bài tập - mức A (nhận biết, làm theo mẫu), mức B (vận dụng cơ bản), mức C (vận dụng nâng cao kết hợp tình huống thực tế). Học sinh tự chọn hoặc được giáo viên giao phù hợp năng lực, sau đó điều chỉnh theo kết quả quan sát.
- Môn Ngữ văn lớp 9: Dạy truyện ngắn "Làng" (Kim Lân), giáo viên cung cấp 2-3 bản tóm tắt văn bản với độ dài khác nhau cho nhóm học sinh yếu, trung bình, khá. Hoạt động thảo luận nhóm được tổ chức theo nhóm hỗn hợp năng lực, mỗi thành viên đảm nhận vai trò riêng (người dẫn dắt, người ghi chép, người trình bày).
- Môn Lịch sử lớp 11: Học sinh được lựa chọn sản phẩm cuối bài: viết báo cáo, làm infographic, thuyết trình nhóm hoặc dựng video ngắn - tùy theo thế mạnh. Giáo viên đánh giá theo tiêu chí rõ ràng nhưng linh hoạt về hình thức thể hiện - thể hiện đúng nguyên tắc đánh giá năng lực, không áp đặt khuôn mẫu.
🔗 Thuật ngữ liên quan
Tiếp cận cá nhân, Phát triển phẩm chất năng lực, Đánh giá theo năng lực, Dạy học tích hợp, Học tập hợp tác, Giáo dục hòa nhập